Phiên chợ Âm Dương Làng Xuân Ổ, phường Võ Cường là một trong những sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng dân gian đặc sắc, gắn liền với lịch sử hình thành và đời sống tinh thần của Nhân dân địa phương, mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống của vùng quê Kinh Bắc.
Làng Xuân Ổ xưa có tên là Làng Ó ( hay Ma Ổ), thuộc bộ Vũ Ninh, nay là phường Võ Cường, tỉnh Bắc Ninh. Đây là vùng đất cổ kính, thơ mộng, nằm ở thế “cận lộ - cận sông - cận thị”, hội tụ đầy đủ những điều kiện thuận lợi cho con người quần tụ, sinh sống và phát triển. Theo quan niệm dân gian, chính sự hội tụ ấy đã tạo nên một không gian linh thiêng, là nền tảng hình thành phiên chợ Âm Dương - một phiên chợ đặc biệt chỉ họp duy nhất một lần trong năm.
Theo các tài liệu và truyền thuyết còn lưu giữ, vào năm Nhâm Dần (năm 43 sau Công nguyên), nhà Hán sai Mã Viện đem quân sang đàn áp cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng. Khi tiến đến trấn Vũ Ninh (nay thuộc huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh), quân Hán đã gặp quân của Hai Bà Trưng và xảy ra trận kịch chiến ác liệt, khiến nhiều binh sĩ đã anh dũng hy sinh tại khu vực này. Sau trận chiến, thân nhân của những người tử trận đã tìm về bãi chiến trường vào dịp sau Tết Nguyên đán để thắp hương, đốt vàng mã, tưởng nhớ người đã khuất.
Dần dần, trong dân gian hình thành quan niệm rằng mỗi năm, vào đêm mùng 4 rạng ngày mùng 5 tháng Giêng âm lịch, cửa âm phủ chỉ mở một lần để các vong linh được trở về gặp lại người thân nơi trần thế. Từ niềm tin ấy, phiên chợ Âm Dương ra đời, trở thành không gian giao hòa giữa hai cõi âm – dương, giữa quá khứ và hiện tại, giữa người đang sống và người đã khuất.
Phiên chợ Âm Dương họp vào thời điểm trời đất giao hòa trên bãi Hồ, khi màn đêm buông xuống. Khác với những phiên chợ thông thường, chợ không có lều quán, không ánh đèn điện sáng rực, mà chỉ le lói ánh nến, ánh đèn dầu, tạo nên một không gian mờ ảo, u tịch và linh thiêng. Trước cổng chợ, người dân đặt các hòm tiền cổ; người đi chợ bỏ tiền trần vào hòm và lấy tiền cổ để mua hàng – như một cách phân biệt giữa cõi âm và cõi dương theo quan niệm dân gian.
Trong chợ, người mua không mặc cả, người bán không đếm tiền. Việc mua bán diễn ra lặng lẽ, nhẹ nhàng, mang ý nghĩa “mua may, bán rủi”. Người ta đến chợ không đặt nặng chuyện trao đổi hàng hóa mà chủ yếu để cầu may, gửi đi những điều không suôn sẻ của năm cũ, mong một năm mới bình an, hanh thông. Dân gian tin rằng, hòa lẫn trong dòng người đi chợ đêm ấy có cả hương hồn tổ tiên, người thân đã khuất trở về sum họp cùng con cháu.
Các mặt hàng được bày bán tại chợ chủ yếu là vàng mã, đồ tế lễ và sản vật địa phương. Đặc biệt, ngay giữa ngã ba chợ, người dân bày một mâm cháo cúng với mong muốn những linh hồn nơi cõi âm được no đủ, ấm áp. Theo tục lệ xưa, khi phiên chợ kết thúc, nhiều gia đình mua gà đen mang về làm lễ, cắt tiết vẩy trước cửa nhà để xua đuổi tà khí, điều dữ, cầu mong sự bình an cho gia đình trong năm mới.
Bên cạnh yếu tố tâm linh, phiên chợ Âm Dương còn gắn liền với chiều sâu lịch sử và văn hóa Quan họ Kinh Bắc. Tư liệu địa phương ghi lại rằng, khi bà Lý Huệ Nương về truyền dạy cho dân làng nghề trồng dâu, nuôi tằm, dệt lụa – nghề truyền thống làm nên tiếng tăm của lụa làng Ó – thì đến thời nhà Trần, bà Quý Minh, con gái bà Lý Huệ Nương, đã hưởng ứng lời kêu gọi của triều đình, tập hợp trai tráng luyện binh chống giặc Mông – Nguyên. Trong những đêm luyện tập, các liền anh liền chị đã hát Quan họ để động viên tinh thần binh sĩ. Từ đó, phiên chợ Âm Dương không chỉ có lễ vật mà còn có tơ lụa và những làn điệu Quan họ mượt mà, thâu đêm suốt sáng, góp phần làm phong phú không gian văn hóa truyền thống của phiên chợ.
Đối với người dân địa phương, đi chợ Âm Dương còn là dịp làm phúc, làm việc thiện, thể hiện tấm lòng nhân ái, tri ân đối với những người đã khuất. Mỗi người khi rời phiên chợ đều cảm nhận sự nhẹ nhõm, thanh thản trong tâm hồn, gửi gắm niềm tin vào một năm mới bình an, may mắn.
Phiên chợ Âm Dương là một hoạt động văn hóa - tâm linh mang đậm tính nhân văn. Người đến chợ như được đắm mình trong không gian tín ngưỡng dân gian, để tâm hồn được gột rửa những ưu phiền, lo toan đời thường. Việc gìn giữ và phát huy giá trị của phiên chợ Âm Dương không chỉ góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần của Nhân dân, mà còn tạo nên một điểm đến văn hóa – du lịch tâm linh đặc sắc của Bắc Ninh – Kinh Bắc, khẳng định trách nhiệm của địa phương trong công tác bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa truyền thống.
Phiên chợ Âm Dương Làng Xuân Ổ không chỉ là ký ức của lịch sử, mà còn đang tiếp tục được trao truyền bằng sự trân trọng và trách nhiệm của thế hệ hôm nay, trở thành điểm nhấn văn hóa độc đáo mỗi dịp Tết Nguyên đán, góp phần xây dựng đời sống văn hóa cơ sở ngày càng bền vững, giàu bản sắc./.
